Là con người, có nhiều cá nhân ghê tởm cái ý tưởng về việc nói về những điều tồi tệ nhất đã từng xảy ra với chúng ta. Thảo luận về một trải nghiệm đau khổ có thể khiến ta thấy nhục nhã hoặc khiếp sợ. Chúng ta nghĩ rằng mình sẽ gục ngã và không bao giờ hồi phục, rằng chỉ chúng ta là những người trải qua điều đó và không ai khác có thể hiểu được.
Sang chấn không hề rõ ràng và trật tự – nó không được đóng gói gọn gàng rồi thắt nơ lại. Thay vì thế, nó lại gây hoang mang và hỗn loạn. Có thể chúng ta muốn nói về nó nhưng lại không biết phải nói gì hay nói như thế nào.
Tệ hơn nữa, khi quá trình hồi phục tự nhiên bị gián đoạn, kết quả sẽ là rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Đặc điểm cốt lõi của PTSD là sự né tránh – tránh khỏi bất cứ điều gì gợi ta nhớ về sự kiện đã xảy ra, bao gồm cả việc trao đổi về nó. Một vòng luẩn quẩn được hình thành.
Sang chấn thường diễn ra trực tiếp giữa người với người – hành hung, cưỡng hiếp, tội ác, bạo lực, sự tàn ác trong chiến tranh, xả súng hàng loạt. Thậm chí những sang chấn không hẳn có tính liên cá nhân, ví dụ như thiên tai hay các trường hợp cấp cứu y tế, cũng diễn ra trong bối cảnh xã hội. Cách thức những người khác phản ứng với sang chấn của bạn có thể đóng vai trò nhất định trong việc giúp bạn hồi phục hoặc khiến bạn phải chật vật với sang chấn. Ví dụ, nếu phản ứng ban đầu bạn nhận được là bị đổ lỗi, chỉ trích hoặc phủ nhận thay vì sự tin tưởng và trợ giúp thì khả năng hồi phục của bạn sẽ có thể bị ngăn trở.
Nhưng điều ngược lại cũng đúng. Giống với việc sang chấn diễn ra trực tiếp giữa người với người, hầu hết quá trình hồi phục cũng diễn ra giữa người với nhau.
Mỗi người đối phó với sang chấn theo những cách thức khác nhau. Tôi hoàn toàn không hề có ý đánh giá cách một người đối phó với sang chấn; những cách như trút giận, phàn nàn hoặc nghiền ngẫm đôi khi có thể là điều cần thiết. Nhưng có một số cách bàn luận về sang chấn có thể xúc tiến quá trình hồi phục, mang lại sự thanh thản nhanh hơn.
Mặc dù rất khó khăn nhưng có rất nhiều lý do để bàn luận về sang chấn. Dù bạn chọn kể về sang chấn qua một cuộc trò chuyện chân thành, thân mật hay nhiều cuộc thảo luận trải dài theo thời gian, thì sau đây là 5 lý do để bàn luận về sang chấn:
1.Để nhận được sự trợ giúp
Lướt qua một vài chương trình thời sự và bạn sẽ tìm thấy có rất nhiều sự kiện sang chấn ở mọi hình thức của nó – bạo lực có liên quan đến chiến tranh, tấn công tình dục, bạo hành trẻ em, bạo lực gia đình, xả súng trường học, thiên tai.
Sang chấn từng bị xem là điều hiếm có, thậm chí cho đến vài thập kỷ trước các chuyên gia về sức khỏe tâm thần còn định nghĩa sang chấn như một sự kiện “nằm ngoài trải nghiệm bình thường của con người”. Nhưng đó là trước khi có một nghiên cứu bước ngoặt vào năm 1995 đã phát hiện 61% đàn ông Mỹ và 51% phụ nữ Mỹ đã từng trải qua ít nhất một sang chấn. Nghiên cứu ấy đã bác bỏ quan niệm rằng sang chấn của con người không phổ biến. Giờ đây chúng ta thậm chí có thể coi đó là điều bình thường. Dù có thể đúng như vậy, sang chấn vẫn không phải là điều mà đa phần mọi người cảm thấy thoải mái để công khai.
Vì thế, một giải pháp cho nhiều người chính là hội nhóm những người sống sót. Hội nhóm những người sống sót có thể là một trong những cách tốt nhất để tìm thấy sự thấu hiểu và thấu cảm. Nếu bạn đang đồng thời trong quá trình hồi phục từ việc lạm dụng chất, những nhóm như nhóm nghiện rượu ẩn danh (Alcoholics Anonymous – AA) hay nhóm nghiện ma tuý ẩn danh (narcotics anonymous – NA) cũng sẽ có rất nhiều người sống sót từ sang chấn giống bạn.
Sự trợ giúp không nhất thiết phải đến từ một nhóm có tổ chức, nó có thể đến từ gia đình, bạn bè, một tình nguyện viên trực đường dây nóng hay một chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nhưng có một điều gì đó ở nhóm những người đã từng trải qua chuyện tương tự có thể giúp mang lại cảm giác mới mẻ hơn cả.
Giống như Judith Herman, nhà tâm thần học lỗi lạc và tác giả của cuốn sách nổi tiếng “Trauma and Recovery” [tạm dịch: Sang chấn và Hồi phục], đã viết: “Sang chấn gây cô lập; thì hội nhóm lại tái tạo “cảm giác thuộc về”. Sang chấn khiến ta thấy hổ thẹn và bị kỳ thị, thì hội nhóm lại giúp chứng thực và khẳng định. Sang chấn hạ thấp nạn nhân, hội nhóm phục hồi lại nhân tính của họ.”
Dù là sự công nhận, thấu hiểu, được nhìn thấy hay thấu cảm, trò chuyện với ai đó (hoặc những ai đó) hiểu chúng ta sẽ giúp những người sống sót loại bỏ được cảm giác bị cô lập.
2. Để những việc đã xảy ra trở nên có ý nghĩa
Để giải quyết một sang chấn, về bản chất, là làm cho nó trở nên có ý nghĩa. Sang chấn không có nghĩa lý gì – nó là một mớ hỗn độn của cảm xúc, phản ứng và nghi vấn. Ta không thể tả xiết – nó giống như âm thanh gầm rống hơn là những từ ngữ.
Vì vậy, biến đổi những điều không thể tả xiết thành ngôn ngữ là một việc làm quan trọng giúp giải nghĩa sang chấn. Trao đổi với nhà trị liệu của bạn, với những người bạn hay người thân đáng tin cậy, hay, không kém phần thú vị, với quyển nhật kí của bạn, là khởi điểm tuyệt vời để bắt đầu và tiếp tục quá trình tiến triển của mình. Đôi khi để ngòi bút cất thay điều muốn nói lại là phương thức có tác động mạnh mẽ nhất để kiểm soát tiếng nói của bạn.
3. Để nhận ra bạn không chỉ có các sang chấn
Sang chấn đôi khi trông có vẻ như là điểm ngoặt của cuộc đời một người. Cuộc đời của chúng ta trước một vụ tấn công, tai nạn hay chiến tranh với cuộc đời sau đó là hoàn toàn khác nhau. Khi con người đạt đến mức độ định nghĩa bản thân họ qua sang chấn của mình, các nhà tâm lý học sẽ coi đó là sự kiện giữ vị trí trung tâm.
Một nghiên cứu thú vị của UNC-Charlotte đã phát hiện ra sự kiện giữ vị trí trung tâm có thể cùng là dấu hiệu xấu hoặc tốt. Sẽ là dấu hiệu xấu nếu sang chấn ấy lấn át nhân dạng của bạn – cũng giống như đôi khi những người bị bệnh mãn tính trở thành những “bệnh nhân chuyên nghiệp”, cuộc sống của một số người sống sót sau sang chấn bị định nghĩa chỉ qua sang chấn của họ.
Nhưng việc giữ vị trí trung tâm có thể là một dấu hiệu tốt khi những người sống sót đồng hóa sự kiện ấy vào nhân tính của họ. Nó trở thành một phần con người họ. Nó hình thành nên con người hiện tại của họ. Sang chấn giữ vị trí trung tâm trong cuộc sống của họ nhưng họ trở thành người chiến thắng hơn là một nạn nhân.
4. Để có cái nhìn thực tế
Sang chấn khiến nhận thức về thế giới của chúng ta bị đảo lộn. Chúng ta nghĩ rằng đó là lỗi của mình. Chúng ta cho rằng không còn ai đáng tin nữa. Chúng ta nghĩ rằng nếu có ai đó hiểu con người thật của mình, ta sẽ bị bỏ rơi còn nhanh hơn cả một căn nhà trước biển trong mùa giông bão.
Nhưng bàn luận về sang chấn có thể vạch trần những niềm tin sai lầm này. Cụ thể là thảo luận với nhà trị liệu về việc sang chấn đã thay đổi quan điểm về thế giới có thể sáng tỏ những giả định của bạn và buộc bạn phải nghi vấn chúng, “Khoan đã, có lẽ lỗi nằm ở kẻ đã cưỡng hiếp tôi chứ không phải tôi”, hay “Chờ đã, có lẽ tìm kiếm sự giúp đỡ không có nghĩa là tôi yếu đuối”, hoặc “Khoan đã, sự việc đó xảy ra một lần không có nghĩa sẽ còn xảy ra nhiều lần nữa”.
5. Tạo dựng ý nghĩa
Tương tự như áp suất có thể khiến than đá trở thành kim cương, một người sống sót sau sang chấn có thể rút ra một điều gì đó ý nghĩa từ nó. Một nghiên cứu trong tạp chí Psycho-Oncology khảo sát 253 phụ nữ ung thư vú và đã phát hiện ra một điều trái ngược, rằng những người được chẩn đoán đã trải qua căng thẳng có liên quan đến ung thư và lo ấy thường sẽ vượt qua trải nghiệm ấy 6 tháng sau đó.
Vì sao? Sang chấn khiến cho chúng ta nhìn sâu vào bên trong mình. Mọi người chúng ta cố gắng hiểu nó và đánh giá lại điều gì là quan trọng đối với họ. Nhiều lúc, sang chấn sẽ làm sâu sắc hơn mục đích sống của chúng ta, gợi nhắc chúng ta chú tâm vào gia đình hay cộng đồng của mình, tạo dựng cho ta mục tiêu trao đi, trân trọng cuộc sống hoặc nhận ra điểm mạnh và tính kiên cường của chính bản thân.
Tóm tắt lại, hãy suy nghĩ và nói về sang chấn theo nhịp độ của riêng bạn. Những nghiên cứu về kỹ thuật debriefing – hay hỗ trợ con người thấu hiểu cảm xúc của họ chỉ vài ngày sau một trải nghiệm gây sang chấn tiềm tàng nào đó đã chỉ ra rằng nếu ai đó chỉ ở mức trung dung hay tệ nhất có thể có nguy cơ bị PTSD rất cao.
Giống như bất cứ hành trình dài nào, hãy đi theo nhịp điệu của chính bạn và đừng đi một mình. Có thể bạn sẽ cảm thấy có hàng triệu lý do để ở yên một chỗ và giữ im lặng, nhưng cũng có thêm hàng triệu lý do nữa để nói về những điều tồi tệ và tiến về phía trước.
Về tác giả
Ellen Hendriksen, Ph.D. là tâm lý gia làm việc tại trung tâm về rối loạn lo âu và các rối loạn liên quan của đại học Boston.
Nguồn: Psychology Today
The Givers Project 